Kinderen van kinderen

Een jong meisje dat, tegen haar wil, door haar ouders wordt uitgehuwelijkt aan een oudere man. Een véél oudere man. Dat is het overheersende beeld van een kindhuwelijk. En hoewel dit inderdaad voorkomt, gebeurt het minder vaak dan je misschien zou denken. Want meestal zijn de bruid en bruidegom leeftijdsgenoten. En zijn het niet de ouders die een gedwongen huwelijk bekokstoven, maar trouwen tieners vanwege een ongeplande zwangerschap. Daarom richten we onze pijlen op het voorkomen van tienerzwangerschappen – door het doorbreken van taboes en in te zetten op échte brede seksuele vorming.

Sinds 2016 werkt The Hunger Project met een financiering van de Nederlandse overheid samen met de Her Choice-alliantie aan het terugdringen van kindhuwelijken. Onderzoekspartner Amsterdam Institute for Social Science Research (AISSR) van de Universiteit van Amsterdam (UvA) houdt ondertussen de vinger aan de pols. We onderzoeken waarom meisjes vroeg trouwen. Of onze aanpak werkt. En waar ruimte is voor verbetering. Eind 2018 maakten we van alle lopende onderzoeken de balans op, halverwege het vijfjarige programma.

“Het Midline Report laat zien dat de meisjes waar we mee werken inmiddels echt beter weten wat hun rechten zijn.”

“Ze zijn nu doordrongen van de nadelen van kindhuwelijken en spreken zich hierover meer uit. Zeker in Afrika hebben meer meisjes het gevoel dat ze zélf kunnen beslissen over een eventueel huwelijk. En dat is hartstikke goed. Maar het is nog niet genoeg. Want uit het onderzoek blijkt ook dat veel kindbruiden zwanger, of als tienermoeder trouwen. Als alleenstaande moeder ben je een schande voor de familie, en meisjes kiezen dan maar voor een huwelijk. In de Afrikaanse Her Choice-landen zijn ongeplande zwangerschappen een belangrijke reden om jong te trouwen – misschien zelfs wel de belangrijkste reden. En dus moeten we proberen om tienerzwangerschappen te voorkomen,” aldus Miet Chielens, de coördinator van Her Choice bij The Hunger Project.

Her Choice in cijfers
  • 5 partners: Stichting Kinderpostzegels, ICDI (International Child Development Initiatives), AISSR/UvA, The Hunger Project en het Ministerie van Buitenlandse Zaken
  • 5 jaar: van 2016 t/m 2020
  • 6 strategieën: empoweren van meisjes; meisjes op school houden; laagdrempelige toegang tot gezondheidszorg; economische zekerheid voor meisjes en hun familie; mobiliseren van de lokale gemeenschap; beleidsbeïnvloeding
  • 10 landen: Bangladesh, Benin, Burkina Faso, Ethiopië, Ghana, Mali, Nepal, Oeganda, Pakistan, Senegal
  • meer dan 1100 dorpen, verdeeld over 37 epicentra in Afrika en 56 unions in Bangladesh
  • 25 voorkomen kindhuwelijken in epicentrum Geza Washa in Ethiopië (2018)
  • 5204 meisjes, 3621 huishoudens, 68 gezondheidscentra en 145 leraren deden mee aan het midline onderzoek

Een moetje

Adele (22, op de foto bovenaan dit artikel) is voorzitter van de jongerenclub in epicentrum Lahotan (Benin) en vertelt wat er gebeurt wanneer een meisje ongepland zwanger raakt: “Als je ouders ’s ochtends horen dat je zwanger bent, sta je ’s avonds op straat. Door het taboe op ongetrouwde moeders, hebben zwangere meisjes geen andere optie dan te trouwen met de vader van de baby.” Een ‘moetje’ dus. En dat is een probleem.

Want zwangere, of getrouwde meisjes stoppen met school. “Vorig jaar waren er zestien zwangere meisjes op onze school. De meesten zijn gestopt met school, want er is niemand die op hun baby’s kan passen. Soms komt een tienermoeder wel weer terug, maar dat is de uitzondering. Een heel slim meisje probeerde het na haar zwangerschap, maar ze viel de hele tijd in slaap in de klas en kwam niet meer mee met de rest”, vertelden de jongeren van Lahotan.

Zwanger van de eerste keer?

Dat zwanger worden gebeurt natuurlijk niet vanzelf. Maar toch is het niet heel vanzelfsprekend dat meisjes weten hoe dat dan precies gebeurt – een ritje achterop de bagagedrager van een leuke jongen kan zomaar eindigen in een zwangerschap van een veertienjarige.

De afgelopen jaren hebben we véél meisjes getraind in seksuele voorlichting, maar toch blijkt dat hun kennis over seksualiteit vaak nog te beperkt is. Zo weten ze bijvoorbeeld nog steeds niet dat je van de eerste keer seks zwanger kunt worden. Ze denken dat ongesteldheid beschermt tegen een zwangerschap. Of ze weten niet wat de anticonceptiepil is, of hoe een condoom gebruikt moet worden.

Het is belangrijk dat meisjes kennis hebben over hun seksuele rechten en gezondheid. Dat ze weten hoe hun lijf werkt, hoe ze zwanger kunnen worden, hoe ze dit kunnen voorkomen en waar ze terecht kunnen voor advies en hulp.

De eind 2018 nieuw aangetreden Her Choice coördinator Miet Chielens zegt daarover: “Dit gaat over zoveel meer dan alleen anticonceptie en seks. Echte brede seksuele vorming gaat ook over puberteit, over wat er verandert in je lijf en waarom. Het gaat over wie je bent en hoe je omgaat met anderen. Over relaties, groepsdruk, vriendschap en verliefdheid. Het gaat over eigenwaarde en grenzen aangeven. Over wat je wilt en wat je oké vindt. Daar wil je het met elkaar over hebben, en dat kan het beste via leeftijdsgenoten – bijvoorbeeld via Girls Clubs die we opzetten.”

Kindhuwelijken facts & figures
  • 23 miljoen meisjes per jaar trouwen voor hun achttiende
  • 1 op de 5 meisjes wereldwijd is een kindbruid
  • Dit was 1 op de 3 in de jaren tachtig – het aantal kindhuwelijken neemt dus af

Taboe en gêne

Extra lastig is dat seks een gevoelig thema is en blijft: het taboe en de gêne is groot. Ook docenten die zijn getraind om seksuele voorlichting op school te geven, voelen zich soms nog te onzeker om ook echt over seksualiteit te praten met hun leerlingen. In Oeganda is dit extra ingewikkeld: daar is het officieel verboden om seksuele voorlichting te geven – alleen praten over onthouding is toegestaan. Niet voor niets heeft Oeganda van alle landen in Afrika bijna het allerhoogste geboortecijfer – zes kinderen voor elke vrouw.

En dan moet je creatief zijn, zoals verpleegkundige Immaculata (op de foto hiernaast) van de kliniek van epicentrum Namayumba in Oeganda: “Op scholen vertel ik over de menstruatiecyclus en probeer ik via die insteek uit te leggen hoe je zwanger raakt. Helaas zijn mijn mogelijkheden beperkt: ik mag minderjarigen geen voorbehoedsmiddelen geven. Als ze toch zwanger raken probeer ik ze zo goed mogelijk te helpen. Bijvoorbeeld door veel links te leggen met organisaties die zwangere meisjes kunnen helpen, zodat ik ze goed kan doorverwijzen bij grote problemen, zoals een mislukte abortus.

En ik ga graag het gesprek aan met de ouders van een zwanger meisje. Ik moedig hen aan om voor hun dochter en voor haar kind te zorgen, en haar vooral niet nu al uit te huwelijken.

Zo kan ze hopelijk naar school blijven gaan. In de praktijk werkt dit soms wel, soms niet.”

Kindhuwelijken en honger

Kindhuwelijken hangen nauw samen met honger en armoede. Kindbruiden stoppen eerder met school, krijgen minder kansen en hebben een lager inkomen. Ze krijgen jonger en meer kinderen, die vaker ondervoed zijn. Zij, en hun kinderen, kunnen nauwelijks aan extreme armoede en honger ontsnappen. Door meisjes zelf te laten bepalen of, wanneer en met wie ze willen trouwen, kunnen we de vicieuze cirkel van honger en armoede doorbreken.

Om beperkingen heen werken

In alle Her Choice-landen krijgt dit thema de komende twee jaar extra aandacht, bovenop onze reguliere activiteiten. Door onze lokale staf meer te trainen op brede seksuele vorming en op effectieve communicatie met jongeren en kinderen. We gaan op zoek naar goed lokaal ontwikkeld lesmateriaal; niet alleen over kindhuwelijken maar over alle aspecten van seksuele vorming. We maken gezondheidscentra vriendelijker voor jongeren. En getrainde jongeren gaan met elkaar het gesprek aan over seksualiteit in de breedste zin van het woord.

Meisjes die toch jong moeder worden bieden we alternatieven. Zo traint Solome uit Namayumba (op de foto hiernaast) tienermoeders die met school zijn gestopt. “Vier van deze vijftien meisjes zijn inmiddels getrouwd, de rest woont met hun baby bij hun ouders. Ik leer ze handwerk maken – zoals sieraden – waarmee ze wat geld verdienen. Dat gaat zo goed dat we nu als groep proberen om een lening bij de lokale microkredietbank te krijgen, zodat we onze productie kunnen verhogen. Tijdens het handwerken ga ik met de meiden in gesprek over hoe ze hun kindjes zo goed mogelijk kunnen voeden. Het is jammer dat ik maar plek heb voor vijftien, er zijn er zoveel meer die ik zou willen helpen.”

Her Choice probeert te voorkomen dat ouders hun zwangere tienerdochters verplichten te trouwen, maar ze in plaats daarvan helpen met de baby en een opleiding laten afmaken. We zetten vangnetten op in de gemeenschap om kwetsbare meisjes te beschermen. En we trainen medewerkers, leerkrachten en gezondheidswerkers zodat ze om allerlei beperkingen heen kunnen werken en een oplossing kunnen zoeken voor de meisjes en hun kinderen.

Kinderen van kinderen

Werk aan de winkel dus. Zodat we zoveel mogelijk meisjes – en hun kinderen – een kans op een toekomst kunnen geven. De gesprekken met groepen jongeren stemmen Miet hoopvol: “Het is zo mooi dat de jongerengroep van Lahotan zo open over tienerzwangerschappen en kindhuwelijken durft te praten. Ik denk echt dat zij het voor hun kinderen anders gaan doen. Uiteraard doen we er alles aan om te voorkomen dat zij zelf jong trouwen, maar ik verwacht ook groot effect bij hun toekomstige kinderen. Bij die volgende generatie hoop ik geen kinderen van kinderen meer te zien.”

Je vindt het hele Her Choice Midline Report hier en op her-choice.org.

Fotografie: Reinier van Oorsouw